TR060406 Work; power Interview with Person Unknown to Interviewee 1 Tömörtogoo Ishdorj The Oral History of Twentieth Century Mongolia 2006-02-26 mn XML Male Övörhangai 1943 060406 Ишдорж За Англи улсын Кембрижийн их сургууль, Монгол улсын Олон Улсын Монгол судлалын холбоо хоёр нийлж Аман түүх гэсэн одоо төсөл хэрэгжүүлж байгаа. Тэгээд энэ одоо төсөлд таныг, танаас одоо ярилцлага авах саналтай байна. Аа танаас төсөл эхлэхийн өмнө хэдэн зүйлийг асууж тодруулмаар байна. За үүнд нэгд нь: Таны одоо ярилцлагыг Кембрижийн их сургуульд болон Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоонд архивлан хадгалаж болох уу. Төмөртогоо Энд татгалзах юм үгүй л юм байна болох юм. Ишдорж За мөн эрдэмтэд одоо судалгааныхаа ажилд ашиглья гэвэл таны энэ одоо ярилцлагыг судалгааны ажилд одоо ашиглаж болох уу. Төмөртогоо Миний ярих юмнаас хэрвээ эрдэм шинжилгээний ажилд хэрэг болохоор юм гардаг бол ашиглахад татгалзах зүйлгүй. Ишдорж За тэгвэл та одоо өөрийнхөө хүссэн бодсон зүйлийг одоо бидэнд ярьж өгөхгүй юу? Төмөртогоо Үгүй, шаардлага байхгүй. Ишдорж За тэгвэл та одоо өөрийнхөө хүссэн бодсон зүйлийг одоо бидэнд ярьж өгөхгүй юу? Төмөртогоо За. Би 1943 оны намар аан одоогийн энэ Өвөрхангай аймгийн Баруун баян улаан сум гэдэгт төрсөн хүн юм. Миний дээд өвөг аан Говь, Хангайн завс рын биш бүүр их Хангайн улс байсан юм байна лээ. Өвөрхангай аймгийн Бат Өлзийт сумын нутагт одоо Хятарвааны уулсаас ар талруугаа хойд тийшээ Орхон руу ордог Цагаан азарган гол гэдэг голоос гаралтай эцэг талын улсууд. Тэднийхэн дээр цагтаа ноёны өргөө дагаж нүүж явдаг оточ улсууд байсан юм билээ. Тэгээд манай эцэг талынхныг отчынхон батлаа отчынхон гэж хэлдэг. Аа Эх талынхан нь болох дээр зэрэг баруун Алтайгаас үүсэлтэй Галдан бошигтын дайны үеийн хаядал галдангийн угсаатай Ойрдуудын Өөлд угсааны улсууд Таарзын Цагаан нуурын ын зах дээр Таазын голын садрага урдаасаа их Богдын нуруунаас урсгалаараа орж ирсэн үеийн усны садрага тэр голын зах нуурын зах хоёрын зааг дээр зөөлөн тунаг хөрсөн дээр будаа тарьж амь зуудаг Тариачин Өөлдүүдийн гаралтай ийм сонин улсууд. Мөн эх талынхан мөн маарамба нар байсан юм билээ. Миний нагац өвөг унцаг маарамба гэдэг хүн 36 онд өөд болсон. Эцэг талынхан болбол дандаа үе улиран хүн эмэнж явсан улсууд юм билээ. Тэгээд намайг аав 10-р анги төгсөх үед ээн одоо эмч болоорой гэж хэлж байсан боловч би тэр лүү яваагүй. Тус сургууль төгсөөд эмчийн сургуульд ороорой гэж хэлж байсан боловч тэр лүү ороогүй би. Яагаад тэгсэн бэ гэхлээр 2-р анги төгсдөг жил ээжгүй болоод, 6-р анги төгсдөг жил аавгүй болоод өнчин хүүхдийн газрын хүүхэд болсон би. Ишдорж Таны алдар нэрийг Төмөртогоо Намайг Төмөртогоо гэдгийм гэхдээ Дашдоржийн Төмөртогоо гэнэ Дашдоржийг Түндвээн гэнэ. Түндэвийг Гомбын гэнэ. Гомбыг Батлайн гэнэ. Эх бол /унцагийн Буянгарам гэнэ “унцаг гэдэг нь маарамба байсан билээ. “ унцгийг эх нь Баруун Алтай Өөлд хүн байсан Монголчууд наран ургах зүгт цайныхаа дээжийг өргөдөг байтал тэр “ унцагийн ээж ээн Алтай минь гэж наран жаргах зүгт цайгаа өргөдөг байсан гэж хэлдэг юм. Одоо миний эхийн төрсөн дүү 27 онд төрсөн хүн ч одоо энэ жил монголоороо 80 тай евро/ тоогоор бол 79 тэй эмгэн байна. Би тэгээд одоо цагт бол одоо гудамжны ии юм уу траншейны хүүхэд байхаар цаг биз яахав тэр үед өнчин ядуу хүүхдийг авдаг асардаг газартай байж тэгээд өнчин хүүхдийн газар дамжиж яваад сургууль төгсөөд, эдийн засгийн дээд сургууль гэдэг юманд орсон юм. Тэгэхэд эдийн засгийн дээд сургууль гэдэг юм улсын их сургуулиас тусгаарлаж бие даасан сургууль болоод тэгээд шинэ сургуульд оюутан элсүүлэх хэрэгтэй болоо юм биздээ тэгээд сургуулийн захирал нь аа яваад сургуулиудаар ухуулга яриулга хийгээд явах дээр зэрэг аан манай сургууль дээр ирж одоо өнөөдөрийн чамаас сурдаг би тэр Чимэдийн Сэрээтэр гэж эрдэмтэн бий, эдийн засагч бий гэж хэлээд академийн дэд ерөнхийлөгч байсан хүн тэгэхэд эдийн засгийн сургуулийн захирал болж ээ ярилцлага оюутнуудад, сургуулийн хүүхдүүдэд манай сургуульд элсэхгүй юу гэж яриа хийхдээр зэрэг би санал өгөөд эдийн засагч болсон. Яагаад эдийн засаг руу орчихсон эмч аав маань эмч болоорой гэж хэлж байхад болоогүй яагаагүй гэхлээр үхсэн хүнээс айдаг гэж жигтэйхэн, хүн чинь амьд л байгаад байх шиг л санаж байсан байна, гэтэл одоо болохлээр зэрэг хүн үхэх юм уу үхэхэ дөхөхөөрөө, үхэхээрээ оршуулах болхоороо намайг аваачдаг болоод ингээд балар чихсан юм шүү дээ одоо. За миний уг гарал ийм. Тэгээд эдийн засагч болчихоод сургууль төгсөхийн үед манай багш нар намайг шинжлэх ухааны академид хуваарилчихсан. Тэр үед чинь очье гэсэн газраа биш оч гэсэн газар очдог байлаа шүү дээ. Би ямар очье гэсэн газраа ч сонгох чадалтай байсан биш тэнхээтэй ч байсан биш 17 хүрэлгүй дээд сургуульд ороод 21 хүрэлгүй төгссөн байгаа юм. Тэгэхлээр тэр үед юугаа ч мэдэхгүй тэр үедээ л нэг их эрдэмтэй хүн байснаас биш цаг дээрээ очихлоор гэрээ олж харьж байсан юм уу үгүй юу тийм эргүү маанаг амьтан болж байсан байж таарч байгаа юм. Тэгээд шинжлэх ухааны академид 18 жил болоод нэг их давалгаан болоолоо шүү дээ эрдмийн далай тэр давалгаанас чинь Ширэндэвийгээ шидээд Чадраагаа чадаад л сүйд хийв шүү дээ. Тэгэхэд гаргаад хаясан юм. Тэгээд аан тэр эрдмийн их далайгаас аан шилэгдэж гараад номын их далайн захад очсон. Улсын хэвлэлийн газар гэдэг юм нь д редактор болж очсон юм. Тэрэнд номын ажлыг 10 гаруй жил хийв шив дээ. Тэгээд сүүлдээ эдийн засгийн зөвлөх гэдэг юм хийж явж байж тэтгэвэртээ гараад одоо ингээд тэтгэвэрийн өвгөн болов. Миний амьдрал бол энэ. За яахав түүхэнд үлдчихмээр юм юу сэтгэлд чинь байна гэвэл яахав монголын нүүдлийн мал аж ахуйн хөдөлмөр гэдэг юмыг судалсан. Тэрийг ер нь оноож судлсан хүн бараг л үгүй л болов уу. Би малчин айлд очоод мал маллаж байгаа хүн дагаад малчин айлын өдрийн ажлыг бүртгээд ямар ажилд ямар цаг зардгийг үзээд ингээд мал аж ахуйн хөдөлмөр нэртэй ном бичсэн. Тэр номыг 2 дэвтэр хийе гэж бодоод эхний дэвтэр дээр нэгийн тоо тавиад хэвлүүлсэн. Тэгээд хоёр дахийгаа үзээд байсан чинь за даа энийг хэвлүүлсэн ч яалаа даа байсан ч яалаа гэмээр болохоор нь хэвлүүлээгүй. Тэр бол тийм задгай судалгааны түүхийн материал болмоор одоо монгол хүн хонь саахад холбож саавал нэг хонинд хэдэн цаг зардаг, төл бойжуулахад хашаатай бол тэдний цаг зардаг, хашаагүй бол төчнөөн цаг зардаг гэсэн байдаг тийм судалгааны түүхийн материал байсан. Тэрийг нэгтгэж дүгнэхлээр зэрэг нормчлох юм уу хөлсийг нь бодохоор хэрэглэх юм уу тийм материал болмоор байтал тэр үед намайг дэмжиж тэрнийг ном болгодог тийм материалын нөхцөл бүрдээгүй. За тэр тэгээд хаясан. Аа хүрээлэнд байхдаа аан монголын мал аж ахуйн хөгжил зогсонго болж байна гэдэг үг гарч ирээд зогсонго байдал гэдэг юм гарч ирээд болохгүй үед энийг өөрчлөхгүй бол болохгүй нь гэсэн нэг хэсэг юм бичээд намын төв хороонд өгсөн. Тэгсэн намын төв хорооны хөдөө аж ахуйн хэлтсийн дарга Хандын Гүржав гэж хүн намайг дуудаад хүү минь энэ юмаа ав даа ийм юм ярьж байгаад хэрэг төвөгт орооцолдож магадгүй гэж хэлээд буцаагаад өгсөн надад. За тэгээд хэрвээ тэр хүн надад тэр юмыг буцааж өгөөгүй энэ нөхөр ийм юм ярьж явж байна гээд ингээд цааш нь нөгөө одоо зохих газруудад нь өгсөн бол би өдийд ямар ч яваа юм билээ гэмээр. Монголын мал аж ахуй ингээд болохгүй байна ийм юм нь ингээд одоо саадтай байгаад байна. Одоо бүтээгдэхүүний гарц нь ингэж муудаад байна ингээд ингээд л одоо Монголчууд арав гаруй сая малтай хэрнээ маханд оочирлож байна гээд л одоо хачин хачин юм бичсээн тэрэнд би. Аан махны үнэ нэмэгдэж байна эд нар гээд л одоо их хачин юм бичсэн тэрэнд. Тэгээд тэр хүн тэрийг буцаагаад надад өгсөн. Тэрээс гадна тэр үед одоо нөгөө олон талаасаа эцэг эх талаасаа аль аль нь ер нь хүн эмнэдэг улс байсных байсан юм уу цусанд нь байдаг юм уу, ясанд нь байдаг юм уу ерөөсөө л нэг л нэг аан ухаан нь жор бичээд л одоо аптекаас эм авах бичиг хийгээд өгөх жишээний одоо тийм хачин эдийн засагч байтлаа эм эмнэлгийн юм сонирхдог хуруу тулгарчихлаа гэхээр оруулаал өгдөг мултарчихсан байвал засаад өгдөг, толгой өвдөж байна гэхэд хоёр газар дараад зүгээр болгоодох жишээний одоо ийм ийм явсаар байгаад нөгөө дотоодыг хамгаалахын зургаадугаар хэлтэст данстай болсон. Нэг хүн хүрч ирээд нэг улаан хөндлөн зураастай үнэмлэх үзүүлээд тэгээд одоо эрүүлийг хамгаалах хууль гэж юм байдаг юм, мэргэжлийн хүн эмнэдэг болхоос мэргэжлийн бус хүн, хүн эмэлдэггүй эд нар гэх ухааны юм элдвийн юм ярьж байгаад гар хөлийн үсэг зуруулаад, харуул манаатай болгоод цагддаг болоод баларсан. Тэгээд тэрнээс болоод юм бичээд өгөхөөр хэвлэдэггүй болсон миний юмыг нэг хэсэг хэрэглэхээ байсан. Аан Маркс, Лениний сургаал нам, нам гэж бичсэн юм нь хэвлэгдээд л монголчуудын уламжлалын тухай юм хэвлэх дээр өгөхлээр зэрэг хадгалж байгаад буцаагаад өгчихдөг болсон тэгээд би чинь нэг хэсэг бичсэн юм маань гарахаа байгаад ажил хийж болохоо байгаад аан академаас гараад одоо ингээд аан тийм хүний орчуулсан бичсэн юмыг бөөс түүдэг редактор засвар хийдэг ажилд очсон тэгээд тэнд очсон хойноо өөрөө юм хийхээ байгаад зүгээр хүний хийсэн юмыг орчуулдаг ажил дээр суусан. Тэгээд харин элдвийн хэл ам гайгүй байж байтал аан энэ ардчилал гэдэг юм гарч ирээд нөгөө өөрөө өөрийнхөө иргэнийг тагнадаг, чагнадаг, цагддаг юм байхгүй болоод тэр зургаадугаар хэлтэс татан буугдаад ингээд гайгүй болохоор одоо нөгөө хүн эмнэдэг юм чинь гарч ирээд тэр үед бас нэг гоц мэдрэхүй ч билүү, гоц авьяастны ч билүү нэг комисс гарч ирээд тэр комиссын дарга манай Бадгаа гуай байгаад. Тэгээд л зуслан дээр байхад амьтан хүнээс нуугдаад харанхуй болсон хойно ирж үзүүлдэг эд нар хүн байлаа шүү дээ. Тэр байтугай зун хөдөө очоод амрах гэхлээр зэрэг амьтан өглөө одоо ингээд шаваад болохгүй, өдөр нь зүгээр байж байгаад бараа бүрий болох лээр зэрэг хүн ирнэ тэхлээр нь бараа бүрий болох лээр зэрэг үстэй aye нөмөрөөд яваад таваганы тошин дотор очиж хэвтэж байж яваад шөнө дундаас хойш майхандаа ирдэг эднар тийм боллоо шүү дээ би чинь одоо. Тэгсэн юм. Тэгээд энэ ардчилсан ёс гэдэг юм гарч ирээд гайгүй болоод хүн амьтан үздэг болох юм болсон чинь аан бүүр замбараагаа алдтал хүн шаваад тэгээд аан эрүүл мэндийн яаманд өргөдөл өгсөн чинь ингэж одоо хүн амьтан шавуулдаг мэргэжилийн бус хүн байж болохгүй эд нэр гэсэн бичиг, чиний эмчилсэн хүн бол одоо ер нь түр зуурын засал авдгаас эдгэрсэн хүн байхгүй ухааны юм бичиж өгсөн. Хоёр ч газар туршилт хийгээд тэр туршилт нь бол ямар бичиг өгсөн бэ гэхээр нэг нь бол одоо энэ нөхөр чи эрүүл биш хүн ухааны юм бичиж өгснө. Тэгээд тэр бичиж өгсөн бичгийг нь номон дээр хэвлээд би аан зайнаас эмчлэх гэсэн номыг 92 онд гаргаад тэр зайнаас одоо бусдад нөлөөлөхөд ингэдэг, ингэдэг юм байна шүү ийм, ийм өөрчлөлт гардаг юм одоо хөлөрдөг юм байна, их шээдэг юм байна, шээхээр даралт нь буурдаг юм байна, шарх түргэн эдгэрдэг юм байна, даралт нь буурдаг юм байна, зарим нэг гуур бэрсүү арилдаг юм байна. Ингээд л одоо янз бүрийн юм бичсэн юм тэнд арав гаран тарлийн эм өөрчлөлт гарч байна. Ингэсэн ингэсэн шүү гэсэн ном бичээд гаргачихсан. Нөгөө номын галавлит байхгүй болсных. За тэгээд тэрнээс хойш бичсэн юмаа хэвлүүлэх гэсэн чинь нөгөө урд нь бол мөнгө өгөөд хэвлэдэг байсан чинь байхгүй болоод одоо өөрөө мөнгө төлж хэвлэх болно биз дээ. Тэхээр мөнгө нь надад байхгүй юм чинь хэвлэж чадахгүй 6 жил болсон юмаа гаргаж чадахгүй. Тэгээд 99 онд нэг таньдаг хүн маань миний номыг үнэгүй хэвлэж өгсөн. Тэрнээс цааш би одоо эдийн засгаараа ч ном хэвлүүлэж байна, тэр эмийн бус эмчилгээ, гоц мэдэхүйн сэдвээр ч ном хэвлүүлэж байна, бурханы судар ч хэвлүүлсэн. За миний байдал бол энэ. За энэ хугацаанд би чинь 60 гаруй настай шүү дээ одоо энэ чинь 63, 64 дээр хүрсэн байна. Дахиад 60 жил болно ч гэдэг худлаа шүү дээ. Тэгэхээр энэ хооронд ажиглагдсан юм юу харагдав, юу хэлээд үлдээчихмээр болмоор байна гэхээр бодход за тэр хуучин байсан засаг бол ерөнхий онол номонд л одоо алдаа бол байсан юм биз гэхэд өнөөгийн энэ байж байгаа засгаас өөр засаг байж, ямар боловч дордсыг өөд нь татдаг засаг байсан юм шиг байна. Тэр социализмын суртал гэдэг юм хүн төрлөхтний оюуны сангаас хасагдаад алга болхооргүйгээр яахав манайд байсан хэлбэрээсээ өөр хэлбэрээр тухайн нөхцөл байдалтай зохицсон хэлбэрээр одоо Швейд, одоо Дани, Финланд эд нарынд байгаа одоогийн энэ ил хэлбэр аюулгүй бол сэргэж гарч ирэх байхдаа гэж боддог би. Аан социализмын суртлыг хүн төрлөхтний оюуны сангаас шахаж гаргаж чадахааргүй гэж боддог. Аан одоогийн байж байгаа энэ ардчилал гэдэг юм бол тэр номон дээр байдаг ардчилал гэдэг юмыг би өөрөө сайн мадахгүй болоод тэгдэг юмуу одоогийн байгаа ардчилал бол миний бодоод байсан юмнаас лав өөр байна. Юу Дашбалбар гэж нэг хүн байсан шүү дээ улаан сахиуст Дашбалбар гээд тэр Очирбатын Дашбалбар гэдэг юм. Тэр хүн ингэж хэлсэн юм Нэг удаа нэг телевизын ярилцлагаар ярьж байгаад та энэ ардчилалын алтан хараацайнуудын талаар ямар сэтгэгдэлтэй байна вэ гээд нөгөө нэвтрүүлэгч асуусан чинь ардчилалын алтан харацай гэж юм байхгүй, анархизмын хар хэрээ гэж байгаа гэж хэлдэг юм. Тэхлээр нь яг тэгж хэлж байх үед нь бол би одоо үгүй энэ одоо юу хэлж байгаа юм вэ гэх ухааны юм бодож байсан чинь тэр ухаантай хүн надаас түрүүлж олж хараад энэ ардчилал гэж хэлж байгаа одоо энэ хүмүүсүүд тэр үед л анархист болсон байсан бололтой юм. Одоо бол ардчилал гэдэг өнөөгийн ёс ерөнхий нуруу нь бол байгаа болов чиг зарчмын хувьд хэрэгжиж чадхаа больжээ. Хуучин бол монголчууд төрийн минь сүлд өршөө гэж хэлж төрийн сүлдэнд залбирч, төрөө хүндэлдэг, төрдөө залбирдаг цагаан сарын шинийн нэгний өглөө төрийнхөө нийслэл рүү харж овоондоо залбирдаг тийм байсан улс юм. Тэгтэл энэ сүүлийн хэдэн жилд төрий хүндгүй болголоо. Төрөө хүндэлхээ больжээ. Монголын төрийн сүлдийг өршөө гэж хэлмээр болтлоо буруудлаа. Би бол одоогийн энэ төрийн толгойд байгаа улсууд бол монголын сүүлийн нэг зуун жил, энэ өнгөрсөн зуун жилийн монголын төрийн толгойнд байсан хүмүүсүүдийн нэрийг аан заримых нь одоо энэ ертөнцөөс хальсан шалтаг шалтгааныг нилээдийг бол одоо гадарлаж төсөөлж байна. Ухаан нь сайн ноён Намнансүрэн ёс бусаар явсан. Аан Чин ван Ханддорж ёс бусаар явсан. Сүхбаатарыг ч бас эргэлзээтй гэж боддог би. Чойбалсанг ч эргэлзээтэйгээр чвсэн гэж боддог. Би хувьдаа тэгэж боддог. Дэмэдийг бол бүүр цааш нь харуулсныг мэддэг. Гэндэнг улс тунхагласан өдөр, Амар сайдыг улсынхаа хувьсгалын энэ ойн өдөр ч байна уу даа 7 сарын 10 нд, нэгийг нь 11 дүгээр сарын 26 нд цааш нь харуулсан байдаг юм. Тэгэхлээр төрийн зүтгэлтэн хүнийг төрийнх нь ёслолын өдөр цааш нь харуулна гэдэг бол маш их хүндлэл юм шиг байгаа юм. Ухаан нь Оросын тагнуул Рихард Зорге гэдэг хүнийг Япон барьж аваад 11 сарын 7 ны өдөр цааш нь харуулсан байдаг юм Сугама шоронд. Тэхлээр тэрийг би одоо тухайн хүнийг тун их хүндэлж төр улсынх нь хүндэтгэлтэй өдөр цааш нь харуулсан, аан манай Гэндэн, Амарыг энэ тэр хүндэлж цааш нь харуулсан гэж боддог би. Тэрчлэн Бодоо байна, Шагдаржав байна, Данзан байна 8 сарын 24 хавьцаа л цааш нь харуулаад байсан байдаг юм. Тэр 8 дугаар сарын 24 гэдэг өдөр бас нэг монголын төрийн зүтгэлтнүүдийг хүндэлж үзэх ёстой өдөр байсан байж магадгүй гэж боддог. Тэгээд л Дамбадорж, ЦэрэнОчирын Дамбадорж одоо эхлээд монголын төрийн зүтгэлтнүүдийг хуучин цагт Бээжинд цааш нь харуулж байсан байдаг юм одоо тэр хотгодын Цэнгүүнжав эд нараас эхлээд сүүлд нь нийслэл хүрээнд цааш нь харуулж байснаа Москва тийшээ явж далд ордог болсон юм билээ. Монголын гурван Маршил гурвуулаа энэ хойд хилийн цаана гарч байж цаашаа харсан байдаг юм. Тэгэхлээр жижиг гүрний том хүн гэдэг бол том гүрний хараад байдаг юм байна. Сайн ч талаар, муу ч талаар том гүрний хараанд байдаг юм байна. Энийг бол ер нь хойч үеийн хүмүүсүүд санаж байх ёстой. Монгол бол том болохгүй шүү дээ улам л жижиг болно биз. Тэхлээр монголын төрийн том хүн төрийн зүтгэлтэн ч байна уу ямар ч болов монголын нийгэмд том байр суурь эзэлж байгаа хүн бол том гүрний хараанд байдаг юм байна, байх ёстой ч юм байна, байдаг ч юм байна, байсаар ч ирсэн юм байна. Тийм учраас тэр улс төрийн талаар байна уу, бусад талаар байна уу одоо том гүрнүүд хараандаа байлгаж байдаг юм байна. Тийм учраас Дамбадорж, тэр Цэдэнбал за тэгээд л тэр бусад одоо ер нь одоо олон хүнийг хэлж болно. Би энүүгээр цагаан сар ба хар нулмис гэсэн юм бичиж сонинд хэвлүүлсэн юм шүү дээ. Монголчуудын цагаан сарын өдөр аан тэр ёс бус идээ амсаж цаашаа харсан хүн за даа ер нь арван хуруунд багтахааргүйгээр олон доо. Сүхбаатар шинийн зургаанд үхсэн байдаг юм. Чойбалсан битүүний өдөр тэр зүгээр календар нөгөө нарны эргэлтээр болоод битүүний өдөр болхоос уг чанартаа бол цагаан сарын өдөр байх. Аан за тэгээд л сайн ноён хан Намнансүрэн цагаан сараар Богдын ордонд очиж дарс, сархад хүртээд ирсэн тэгээд тэрнээс боллоо гэж хэлсэн байдаг юм. Ханд чин ван тэгсэн байдаг юм тэгээд тэр цагаан сараар цаашаа харсан хүний тоо бол ер нь нэг бус олон доо. Тэхлээр жижиг гүрэнд байгаа том хүн том гүрний хараанд байдаг гэдгийг ер нь одоо тэрийг аксём гэж хэлдэггүй юм гэхэд теором гэж хэлж болох байх. Монголын энэ төрийн бол зүтгэлтнүүд одоо ч гэсэн тийм байгаа. Би аравдугаар сарын 2 нд цаашаа харсан монголын одоо нийгэмд ямар нэгэн нөлөөтэй байсан хүн нэгийг биш хоёрыг л лав мэдэж байна шүү дээ. Дарамын Төмөрочир гэдэг хүнийг мэдэж байна Санжаасүрэнгийн Зориг гэдэг хүнийг мэдэж байна. Тэхлээр энэ бол бас л нэг юм хэлээд байгаа болов уу тэр 10 дугаар сарын 2 гэдэг өдөр ер нь нэг цаанаа бас нэг шалтгаантай байх. Ямар шалтгаантай юм бол мэдэхгүй. Тэхлээр улс гүрэн жижиг байна гэдэг бол хүн нь жижиг байна гэсэн үг бас биш юм байна. Одоо ухаан нь энэ жил монголчууд төр улстай болсныхоо 800-н жилийн ойг тэмдэглэнэ гэж байхад нэгдсэн гүрэн болсныхоо шүү дээ тэр чинь нэгдсэн улс болсныхоо ойг тэмдэглэх гэж байна тэгтэл түүхэндээ нэгдсэн улс байгуулж үзээгүй улс үндэстэн гэж байж үзсэнгүй. Одоо хэрнээ таван улсад тархай байна. Тэгтэл Күрдүүд байна. Хэзээ ч улс байгуулж үзээгүй. Орсож харьяанд байдаг, Иранд байдаг, Ираркт байдаг, Туркд байдаг, Азербежан байдаг гээд одоо ингээд тэр л бага азийн тэр л өвөр кавказ хавиар л тарсан тэгэхэд нь л саяд күрд байдаг юм. Түүхэндээ хараат автономт өөртөө засах улс ч байгуулж үзээгүй юм шүү дээ. Тэгэхлээр улс гүрний тусгаар тогтнолын юмуу оршин тогтнохын юмуу тийм төөрөг заяа гэж юм байдаг юм шиг санагддаг болсон надад. Хувь хүний төрсөн өдрийн төөрөг, гарсан өдрийн гариг гэж юм байдаг байна шүү дээ. Тэрэн шиг улс гүрний төөрөг гэж юм байдаг биш байгаа даа. Жижиг боловч оршин тогтноод байдаг, цөөн боловч голомтоо сахиад байдаг ийм юм байдаг юм биш байгаа даа гэж бодох болсон. Тэгээд энүүнээс үүсээд ухаан нь 21 онд монгол улс аль улсыг түшвэл оршин тогтнож болох вэ гэдгийг эрэлхийлж байгаад на одоо оросыг түшсэн юм шиг юм уу орос өгөөмөр болоод манайхыг өөд нь татаад авсан юм шиг ингэж бичдэг явдал ингэж хэлдэг санадаг боддо явдал бол юу л болдоо. Тэр үед хаачиж ч зугтах гээд оросоос зайлах газаргүй, Хятад руу нийлэх гээд ч аргагүй, Хятадын хараанд орох ч ёсгүй алсын Америк ч дэмжих аргагүй тэртээн далайн цааны тэр аралын япон ч дэмжих санаархал боломж байхгүй тэгээд зөвхөн оросыг түшихээс өөр гарцгүй тийм байсан юм шиг санагддаг болсон сүүлд. Тэрнээс өмнөж 11 он гэхэд ухаан нь Хятад, монгол хоёр хоёулаа манжаас тусгаарлачихаад, хүмүүсүүд бол одоо хирнээ одоо манжийн хараанд байсан монгол улсыг хятадын хараанд байсан юм шиг бичээд л байх юм даа. Гэтэл Манж гэж улсын одоо хараанд байсан гэдгийг л хятадын хараанд байсан юм шиг бодоод хятадаас манж монгол юу манжаас хятад монгол хоёр хоёулаа адилхан тусгаар тогтносон улс болчихоод л нэг нь нөгөөгөө дэмжих ёстой байтал хятад нь монголыгоо үмхэх гээд байсан юм шиг байдгийг нилээд их цаас нухсан хойноо ойлгосон шүү дээ би. Тэхлээр эргээд хятадын аманд орохгүй гэж зүтгэсэн улсууд нь аан байхгүй болчихоод байсан шиг байна лээ. Аан 21 онд бол оросын тийм замаар явахгүйдээ биеэ дааж явна даа гэж бодоод байсан улсууд нь алга болоод байсан юм болуу даа. Тэгж харагддаг юм шиг байдгийм. Тэгээд тэр хэлмэлдүүлэлт гэд одоо нэрлээд л байх юм олон лам нарыг цааш нь харуусан гээд л, улс төрийн зүтгэлнүүдийг цааш нь харуулсан гээд л ингээд л хэлээд байдаг юм. Энийг ингээд л ажиглаад байхад их олон хүн цааш нь харуулсан л юм байна яахав одоо хирнээ энэ тэндээс одоо бөөнөөр нь хүйс тэмтэрсэн гавлын яс, хувцас хунартай элдвийн юм гарч ирээд л одоо овоо, хөшөө босгоод л суврага юм босгоод л ингээд л хүндээд л байдаг болж Аан тэрнийг хийсэн тэр механизм хэтэрхий одоо бүдүүлэг юм уу харгис юмуу байлаа гэхэд зорилго нь юу байсан вэ гээд ингээд үзэхээр л аан Чингисийн угсааны дээд язгууртай сэхээтэй улс үндэсээ аваад явчихаар хүмүүсийг нь цааш нь харуулах бодлого байсан юм шиг санагдаад байдаг юм шүү дээ одоо. (0.27.45) Би тэгэж боддог болсон. Аан коммунист суртал дотор тэр ядуу дордос орон бүхний ролетари нар нэгдэхтүн гэдэг уриаг толгой дээрээ бариад ядуучуудыг төрийн толгойд гаргадаг тэр номлол аан тухайн үедээ аан ядуурлын сэтгэлгээ дэлгэрүүлсэн юм байна. Хөрөнгөлөг хүний хүүхэд байхын аргагүй болоод хүн хөрөнгтэй байсан нь, хөрөнгөтэй байснаасаа долоон дор болоод өөрийнхөө хэдэн малыг ялтай мал гэж гэлдэг болоод одоо малнаасаа хагцах бодол болоод тэгээд ядуурлын сэтгэлгээ дэлгэрсэн юм байна. Би нэг хэсэг тэнд сэтгэлгээний юм судлаж үзсэн юм шүү дээ. Тэгсэн чинь аан сүүлийн 3 зуун жилийн дотор монгол хүн хөрөнгөтэй байснаасаа хөрөнгөгүй байсан нь дээр тийм ахуй нөхцлийг 2 талын гүрэн эзэн гүрэн бүрдүүлсэн байна. Монголчууд дэлий нь засаад гэрээ зас гэрээн засаад төрөө зас гэдэг тийм сургаальд шүтэж тэр сургаалийг баримталж биеэн засаж, гэрээн засаж явсан болов ч сүүлийн 3 зуун жилд бусдын бэлэн төрд захирагдаж ирсэн учраас төрийн төлөө бодохоо болиод гэрээ, биеэ боддог тийм явцуу үзэлд орж ирсэн байна. Монголын төрийн төлөө зүтгэхээр толгой нь алга болчихдог. Ийм юм байж. Манжийн үед ч тэгж байсан байна, Маршилын үед ч тэгж байсан байна, тэрнээс хойш ч тэгж байсан юм байна. Тийм учраас төрийг өөд нь татах бодол, дадал, сургаал сүүлийн жилүүдэд сулраад хөрөнгө чинээгээ өөд нь татах гэдэг бодол нь байхгүй болоод ядуу малчны хүү гэж хэлдэг энэ анкет аа тэгж бөгөлдөг тийм байх гэж чармайдаг үзэл газар авсан юм байна. Энэ бол уран зохиолд ч туссан байгаа. Хүмүүсийн намтрыг үзэхлээр эрэг ч гэсэн энэ гарч ирнэ. Одоо хүргэн хүү гэж кинон дээр сүүлд тэр гол баатар Дэмбэрэл нь хөдөлмөрийн баатар болоход тэр сумын дарга болж тоглож байгаа жүжигчин гавъяат Осор гуай гарч ирээд үг хэлдэг юм. Тэнд бүүр энгээд сэтгэлд байж байдаг. Ядуу малчны хүү Санжидын Дэмбэрэл хөдөлмөрийн баатарын болзол биелүүлж гж хэлдэг юм тэр. Тэгэхлээр тэр ядуу малчны хүү гэдгийг нь зориуд тэгж товойлгож хэлэхгүй бол болдоггүй тийм цаг үе байсан юм байна. Тэрнээс болоод хөрөнгөлөг хүнээ ад үздэг муусайн баячууд гэж нүд үзүүрлэдэг аан хөрөнгөжиж гүйцсэн гадаад гүрнийг болохоор хөрөнгөтөн орон, капиталистууд гэж хэлээд тэрнийг халдварт дахалтай юм мэт одо цэрвэж зайчиж хи гааль юмаа хааж ингэж цэрвэж аж тарж байсан байна. Энэ нээс болоод эдийн засгийн сэтгэлгээнд хөрөнгийг ийг одоо аривжуулах, өөд татах энэ талаар муу бодож байсан байна. Болж байна уу. Аан энээс болж би өөрийн орны баялагыг, өөрийн хүмүүсийн бүтээлийг олигтой үнэлэж байсангүй. Газар доохийгоо ч тэгж байсан юм байна, газар дээрхийгээ ч тэгж байсан юм байна, гараар бүтсэнээсээ ч гамнаж хэмнэж байсангүй, оюунаар бүтээснийн ч үнэлэж цэгнэж байсангүй. Оюуны бүтээлийг үнэлэх гэдэг юманд өнөөгийн байдлаар монголчууд ер хүрээгүй байна. Бяртай хүнийг үнэлээд л овоо болсон аан гээд л Баянмөнх, Мөнхбатаас эхлээд Давгадорж, Даваажаргалы хүртэл одоо ингээд л бүгдээрээ таньдаг байхад ухаан нь дэлхийн хэмжээний эрдэмтэн болсон ухаан нь одоо Намсрай гуайг хичнээн хүн мэдэж байгаа юм. Намсрай гэдэг энэ эрдэмтэн гээд тэхлээр зэрэг юунаы эрдэмтэн юм гэж асуух, эрдэмтэн хүн энэ хүн юу хийсэн юм бэ гэж асуух хэмжээний хүн манай малчин ардын дотор байтугай манай сэхээтэн, удирдах ажилтны дотор үй түм байгаа гэж би ам бардам хэлж чадна. Гэтэл Намсрай гэдэг эрдэмтнийг Физик тэр аан бүр нарийн ухаанаар дэлхийн хэмжэний хүн юм шүү дээ гэдгийг цэгнэдэг хүн монгол дотор ер хэд бол. Ухаан нь одоо математикийн Дашдорж гэдэг их сургуулийн багш хүнийг үнэлдэг хүн хэд юм. Гэтэл хөгжмийн зохиолч одоо Сансар, Гэрэлтхийнх ч гэх юмуу Жанчанноровынх ч гэх юмуу үнэлдэг хүн хэд байгаа юм. Тэрнийг үнэлхийн оронд нийтийн дуу зохиодог одоо Чулуунхүүг ч юм уу ухаан нь мэдэх жишээний ийм түвшинд байгаа гэж боддог би. Энүүний цаад байгаа язгуур шалтгаан нь юу вэ гэхлээр бид үнэлэмжийг орхиод, оюуныг орхиод, дэнүү мериаллаг, дэндүү өнгөц аж төрж ирсэн байна гэж ингэж шүүмжилж боддог болсон би. За энэ юмыг одоо маш олон баримтаар нотлож болно доо. Одоо симфони бичдэг хөгжмийн зохиолчийг үнэлэхгүй нийтийн дуу бичдэгийг хүндлэх, ари романс дуулдаг дуучны нь биш нийтийн дуу дуулдаг дуучны нь хүндлэх, аан уран зохиол бичдэг хүнийг нь үнэлээд онолын бүтээл гаргадагыг нь орхих ийм хэмжээнд байгаа бид нар. Уран жолоодогын одоо машины жолоочыг хаячихаад нийтийн тээврийн жолоочийг үнэлэх ч юм уу тэр хэмжээний байгаа. Энэ нээс болоод бид нар оюуны чадвартай эрдэмтэд, оюуны чадвартай хүмүүсээ гадагш нь гаргаж алддаг. Одоо аан IBN-д байгаа юмуу тэр Бильгетсийн аан WINDOWS программаар ажилладаг тэр MICROSOPT д байгаа юм уу ийм залуучуудыг бид нар эндээ ажилуулах материаллаг нөхцлийг бүрдүүлэж чаддаг болох болоогүй. Энэ нээс болоод Японд, Германд, Америкд, Сенга урт манай өнөөгийн залуучууд манай жаахан толгой нь ажиллаж магадгүй хүмүүсүүд тийшээ гарч алга болоод байх юм байна. Тэр нээс гадна өнөөгийн төрийн явуулаж байгаа бодлого ингэж оюунлаг хүмүүсээ ажиллах хүчин байдлаар гадагш гаргаж алдаж байна. Энэ удаан үргэжилбэл аан их хорломтой юманд хүрэн. Тэрний зах зух нь одоо мэдэгдэж байна. Эрэгтэйчүүдээн ажиллах хүчин байдлаар гаргаж гадагш алдаж байгаагаас болоод гэр бүл сарниж байна, хүүхэд эцэггүй өсөж байна, хүүхнүүд нөхөргүй зүдэрч байна. Энийг зохицуулах төрийн бодлого байхгүй байна. Төрийн бодлого дотроо энд нар зөвхөн улс төр гэж хэлээд тэр полетика гэж байгаа тэр хуурай аан улс төр ярьдагаас биш эдийн засгийн суурьтай аан экономическа полетика гэдэг юмыг ерөөсөө хийхгүй эдийн засгийн бодлого нь хоцрогдоод тэр дотроо улс орны голлох, тэргүүлэх салбарыг хөгжүүлэх тэндэхийн мэргэжилтныг бэлтгэх аан тэрлүү хөрөнгө цутгах энэ асуудал дээр дэнүү тийм балчир ойрхон 5 жилийн дараах юмыг л үзэхгүй ийм бодлого явуулж байна даа. Энээс болоод хүн амын өсөлт маш аймшигтайгаар доошоо унаж байна. Энэ бол одоо буцааж сэргээж болохгүй болдоггүй гэдгийг бусад хөгжингүй орнуудын хүн амын өсөлтийн түүх нотолсон тэр байдал дээр хүрч ирчихээд байж байгаа. Энийг монголын энэ одоогийн засаг лав ойрын 20 жилийн дотор засч чадахгүй. Би бас энүүгээр гэр бүл төлөвлөлт гэдэг бол аан үр хөндөлт хийгээд л гэр бүл төлөвлөлт хоёрыг зохион байгуулж байгаа юм шиг тийм өнгөцхөн гэнэ байдалд аж төрж байна. Энэ нээс болоод хүн амын өсөлт 10 дахиан буурсан. Хүн ам цөөтэй ийм өргөн уудам нутагтаа цацагдчихсан юм шиг нутгалдаг байсан монголчууд одоо хоёр гуравхан том суурингаа аан тойрч бөөгнөрч амьдардаг ийм байдал ийм байдал руу орж ирлээ. Энэ бол өнөөгийн энэ засгийн хүн амын бодлого эдийн засгийн бодлого буруу байгаагийн хамгийн тод илэрхийлэл. Аан ядууралтай дайн зарлана гэж яриад ядуучуудтай дайн зэрлэж байгаа юм шиг тийм бодлого явуулж байна. Энэ төрийн толгойд байж байгаа улсуудын дотор эдийн засгийн онол гэдэг юмыг уншсан хүн ер нь аль хир байдаг юм. Төрийг жолоодно гэдэг бол үзэл суртал биш эдийн засаг байгаа юм. Хуучин чинь тэр Цэдэнбал, Батмөнх эд л Содном, Жасрай гээд улсууд чинь дандаа эдийн засагч улсууд байсан юм шүү дээ. Одоо бүүр нарийн сайн ярих юм бол сангийн сайдаар эдийн засагч хүн биш хүн аваачиж тавих юм. Сан хөрөнгийг нэр томьёог нь ойлгохгүй хүн бол барьж чадахгүй шүү дээ. Ухаан нь орон сууцныхаа мөнгийг төлөх гэдэг юм ярихдаа цахилгааны нь мөнгийг хаяж төлөөд явдаг гэрийн эзэн байвал тэр айл сүйр нь шүү дээ. Яг ийм байдлаар улс орны эдийн засгийг санаатайгаар унагааж байгаа юм шиг ийм бодлого (0:39:59) явуулж байна. Энийг бол би энэ хэдэн залуучууд хийж байгаа гэж ерөөсөө болохгүй байгаа энэнийг цаана нь заадаг зөвлөдөг хүн байгаа гэж боддог би. Жефри Саксаас эхлээд одоо Японы ч юм уу, Америкийн ч юм уу эдийн засагчдаар заалгаж зөвлөх болгож эднэр одоо төрийн бодлогоо хийж эхэлсэн шүү дээ. Би тэгээд тэд нар нь зааж өгсөн байх даа гэж боддог шүү дээ би одоо. Улс орны эдийн засгийг энэ хүмүүсүүд өөд нь татаж байгаа гэж ам нь хэлж байгаа боловч ажил дээрээ унасан одоо маш олон орд газрыг аан оновчгүй ашиглаж байгаагийн дээр цөлмөж байгаа. Хуучин бол төлөвлөгөөтэйгөөр ашигладаг байсан бол одоо зорилготойгоор цөлмөж байна. Тэгэхлээр би бол энэн дээр их муухай хорлонтой юм бичиж хэвлүүлсэн. Хэвлүүлж боломооргүй үмхий тийм хорлонтой юмнууд ч надад бий. Би одоо түрүүн хэллээ шүү дээ одоо үр хөндөлт гэдэг бол тэр гэр бүл төлөвлөлт юм биш байгаа юм шүү гэж тэр. Тэрэн шиг энэ улс орны эдийн засгийн нөөгийн байдлыг ойрын үед зас ч чадахгүй эд нар засна гээд л яриад байна чадахгүй. Яагаад чадахгүй вэ гэхлээр эдийн засгийн ухаан гэдэг юмыг үзсэн хүмүүсээсээ асуудаггүй тэднийхээ хэлсэн хийснийг хэрэгжүүлдэггүй, ийм засаг бол улс орны эдийн засгийг өөд нь татаж чадахгүй. Монголын түүхэнд байсан хамгийн муу засгийг би одоо байгаа гэж бодож байгаа. Монголын түүхэнд байсан хамгийн муу засгийг би одоо байгаа гэж бодож байгаа. Тэгээд яагаад ингэж байгаа вэ гэхлээр төрийн хэргийг түрийвчний хэрэг бологосон хүмүүсүүд тэр толгой дээр байж байна гэж боддог би. Хуучин цагт бол одоо аан заазалдаг нэг үе байлаа намайг төрөхөөс өмнө цаазалдаг үе байсан юм гэнэлээ. Айгаад одоо одоо тэгдэг болов уу, ингэх болов уу гэж айгаад хэлж болохоо байсан байсан. Одоо бол би одоо ямар дахиад 60 жил болох юм биш дээ ер юунаасаа айхав дээ энэ төр бол дампуурсан, илжирсэн, бүүр ялзарсан, үжирсэн ийм бодлого явуулж байна гэж боддог би. Энийг зорилготойгоор ингэж байна гэж боддог. Зорилго нь юу вэ гахлээр их гүрнүүдийн том үндэстэн дамнасан компани, карпорацуудын явуулгаар ингэж байгаа гэж боддог. Эдийн засаг гэдэг бол аж байдлын хамгийн энгийн юмнаас эхдээд улс төрийн бдлогоор дамжаад цэрэг дайны бодлогод хүрдэг их тийм хорлонтой юм байгаа юм. Монгол хэлний тэр засаг гэдэг үг бол их хол байдаг юм. Манайхан эдийн засаг гэдэг юмыг зоос, мөнгө, хүснэгт, маягт, цалин, төгрөг ингэж ойлгоод байгаа юм шиг байгаа юм. Тэгтэл эдэд засаглуулаж оршдог юм шүү дээ хүн төрлөхтөн. Эдийн засаглал дор аж төрдөг. Төрийн засаглал дор байна гэж боддог боловч үнэнэ хэрэг дээрээ эдийн засаглал дор байдаг. Тэр эд мөнгний засаглалд байж байгаагаа л ухаарч тэрийгээ зөв жолоодож чадахгүй бол тэр аан төрийн засаглал бол засаглал болж чадахгүй. Улс төрийн тусгаар тогтнолыг эдийн засгийн тусгаар тогтнолоор баталгаажуулж чадаагүй л бол тусгаар тогтнолоо алдана. Бид өнөөдөр тэр 800 жилийн ойгий нь тэмдэглэж байна гээд хэлээд байгаа тэр Чингис хааны байгуулсан монголын нэгдсэн улс гэдэг юм чинь улс төрийн тусгаар тогтонолоо эдийн засгийн тусгаар тогтнолоор баталгаажуулж чадсан тулдаа оршоод байсан юм шүү дээ. Чингис хааныг нэг л их тийм түрэмгийн дээрэнгүй ээ эз ……….. эзэлж авах, алах хядахын дон тулсан л одоо морин дэлэн дээгүүр яваад л чавчаад алаад л байсан амьтан юм бодоод л хэлээд бичээд байдаг юм. Үнэн хэрэг дээрээ бол Тэр нь хоёрдугаар, нэгдүгээр нь бол эдийн засгийн бодлого л байгаа шүү дээ. Арилжаа наймаа чөлөөтэй хийж болохгүй болоод, амар хэрэлдэж тохирч чадахгүй болоод сэлэм илдээр ярьдаг гуравдугаар шатандаа орсон үе ий нь бид нар яриад байгаа юм шүү дээ. Би монголын эдийн засгийн сэтгэлгээний түүх гэдэг юмыг оролддог болоод 20 гаруй жил болоо юм болов уу даа. Энэнгээр монголд марксист эдийн засгийн сэтгэлгээний түүхтэй холбоотой цуврал өгүүлэл, үндэсний эдийн засаг сэтгүүлд хэвлүүлснээс хойш яахав энэ одоо нөгөө мөрддөг, цагддаг элдэв янзын юм байхгүй болоод аан хэвлэл, утга зохиолыг хянах газар байхгүй болоод би одоо ингээд юмаа хэвлүүлж эхэлсэн. Тэр үеэс хойш монголын эдийн засгийн сэтгэлгээний талаар нилээд хэдэн юм хэвлүүлсэн. Энэ жил сая бие даасан аан манаграфи нэгэн сэдэвт (0:46:04) зохиолын нэгдүгээр дэвтрийг хэвлүүллээ. Энийг монголын нэгдсэн гүрний үеэс дуусгаж байгаа юм. Монгол хүний эдийн засгийн сэтгэлгээ нь бусад орныхоос бусад угсаатныхаас ухаан нь юугаараа ялгаатай юм. Тэр намхан хамартай нарийхан нүдтэйдээ байна уу өөр юманд байна уу гэдгийг гаргахын тулд аа монголын эдийн засаг сэтгэлгээ гэдэг юм юугаараа онцлог юм вэ гэсэн тусгай бүлэг оруулж байгаад хэлсэн. Тэгэхэд онцлог юм байдаг юм байна. Монгол хүний сэтгэлгээ нь хятад хүнийхээс өөр. За яагаад тэгдэг вэ гэхээр монголд нүүдлийн мал аж ахуй гээд нэг юм байсан байна. Тэр нь суурин мал аж ахуйгаас өөр, бэлчээрийн мал аж ахуйн бусад хэлбэрээс өөр. Мал аж ахуй нь тариалангаас өөр, аж үйлдвэрээс өөр ийм аж ахуйн эдийн засгийн өөр хэлбэр байсан байна. Энэ хэлбэр нь сэтгэлгээний өвөрмөц маяг, загвар төрөл бий болгодог юм байна. Аан тэр нүүдлийн аж ахуйн нөхцөлд тэр нүүдэлчдийн өөр сэтгэлгээ бүрэлдэж тогтдог байна. Суурин ард түмнийхээс өөр сэтгэлгээтэй. Тэр дотор хэд хэдэн содон онцлог байна. Ухаан нь Хятад бол юм хураадаг заншилтай, эд хураадаг уламжлалтай. Өөрийнхөө ердийн хэрэглээг хясаж, хасаж танаад хураадаг. Өөрөө тамтаг өмсөж байгаа хирнээ зоосоо хураагаад байдаг ийм сэтгэлгээтэй байдаг. Тэгээд тэрийгээ эдэлж гүйцэхгүй үхдэг. Одоо үхсэн хятадын хөрөнгө энд тэндээс шилэрч ирсэн тохиолдол монголд зөндөө байна. 1999 оны 5 дугаар сард 3 дугаар сургуулийн дэргэдэх байшингийн гадаа Гэсэр сүмийн хойд талаас шороо авчраад буулгасан дотор Мекскийн мөнгөн доллар таягт гэж хэлдэг байсан доллар зөндөө олон гарлаа. Тэгээд тэрийг хүүхдүүд, буулгасан шороон дээр тоглож байсан хүүхдүүд олоод тэгээд цэрэг цагдаа болоод бүртгэж аваад яасан ийсэн болоод, ингэсэн чинь тэр Тасганы овооны зүүн тал одоогийн энэ 6 дугаар хорооллын зүүн талд хуучин хятадууд газар гэр ухаж эрэгжин гэр гэж газар гэр ухаж байж байдаг байгаад тэгээд тэндээсээ тэнхжих дээрээ зэрэг аан наад талдаа хятадын 9-н гудамж гэж аа одоо бий болж хятад дамнуурчны хороолол бий болж оршсон юм байна лээ. Тэгтэл тэнд нүүж ирэхэд нь л одоо юмаа авч чадалгүй юм уу эсвэл эзэн нь үхээд юм уу тосгоны овооны зүүн талд гэсэр сүмийн хойд талд тэр Мекскийн мөнгөн доллар ч одоо Богд хаант монгол улсын үед гүйж ирсэн аан цагаан мөнгө юм шүү дээ. Тэрийг манайхан тэр таяг барьсан өндөр хүний зурагтайгаас нь болоод таягт гэж нэрлэж байсан юм. Тэр зөндөө гарч ирсэн. Тэр жишээний юм нэг бус. Тэгтэл ерөөсөө монголчууд юуг ч хадгалдаггүй. Зоос мөнгө хадгалах нь байтугай одоо хөрөнгө хадгалдаггүй. Яагаад хадгалдаггүй вэ гэхээр хуваасан эд нь нүүдлийн амьдралд нь тээр болдог. Эд хурааж болдоггүй. Баяжиж болдоггүй. Хөрөнгө, малчин монгол хүний нүүдэлчин монгол хүний хөрөнгө юу байвал болох вэ гэхээр нүүхэд явж болдог үгүйдээ ачиж болдог тийм байх ёстой тэрнээс болоод одоо байшинтай монгол юм уу хашаатай монгол мм орд харш эдлэн газартай монгол гэх юм уу одоо европынхны шилтгээн усадьба гэхчлэн юм ерөөсөө байсангүй. Хятад хүн шиг одоо байшин бариад тагз бариад суух боломж зөндөөн байхад дандаа л гэр бариад нүүгээд яваад байсан байгаа юм. Тэр ч байтугай 2 гэртэй монгол ч ер нь байхгүй. Суурин ард түмэн ноднингийнхоо хураасан ногоог юм уу хадсан өвсийг хадгалаад дараа жил нь малдаа өгч болдог байхад монголчууд ноднингийн ноолуурыг ч хадгалах боломжгүй. Тэр нь тээртэй. Тэр даруйд нь боловсруулаад л эдлэхүүн болгохгүй юм бол хураасан бүх юм нь хэрэггүй болдог. Тэгэхээр хураах сэтгэлгээгүй юм байна монголчүүд. Тэгээд аан одоо монголын оюун сэтгэлгээний нилээн нэрт төлөөлөгч Данзанравжаа хутагт гэдэг хэлсэн байгаа юм. Хураахын баханд бүү шуна, хэрэглэхийн зохист мэргэш гэж. Монголчуудын эдийн засгийн сэтгэлгээний гол баримтлал нь баримтлал одоо энэ 2 мөрөнд бүрэн шингэсэн гэж үздэг. Тэгээд шинэ хэвлүүлсэн номынхоо хуудас бүхэн дээр энэ үгийг тавьж хэвлүүллээ би. Энэ хураахын баханд бүү шуна, хэрэглэхийн зохист мэргэш гэдэг үгийг өнөөгийн бизнесийн ертөнцийн одоо үгээр хэлэхийн бол зоос мөнгийг олж болдог юм аа олддог юм аа харин зохистой зарцуулах ёстой байгаа юм. (0:51:41) Зарцуулах нь л хэцүү байгаа юм олох нь хэцүү юм биш гэдэг тэр томъёололтой өчөөд яг нийлнэ. За 2 дугаар нэг монголчуудын сэтгэлгээнд байж байгаа онцлог нь юу байна вэ гэхлээ арилжаа наймааг нэг их таашаадаггүй үзэлтэй юм. Наймаа хийж байгаа хүнийг одоо мал маллаж байгаа хүнээс дорд үздэг панзчин, дамчин гэж хэлж одоо жаахан тийм шоолонгуй ханддаг. Монголчууд ерөөсөө наймаа арилжааг гол болгодоггүй юм байна. Яагаад тэгж байсан вэ гэхээр тэр нь боломж нөхцөл хэрэгцээ талаасаа аль аль нь байсангүй. Таван хошуу мал… малтай малчин хүнд юм худалдаж авах хэрэгцээ ер нь тун бага юм. Тэр мал нь идэх, өмсөх, өө уух, цэнгэх, наргих, уралдах, тоглох за ерөөсөө л бүх хэрэгцээгий нь бараг иж бүрэн хангадаг байна. Таван хошуу малтай байхад унаатай байна. Тээврийн хэрэгсэл бэлэн байна, ачилага байна, уналга байна, уралдааны морь байна, уудаг айраг байна, аа дайлдаг сархад нь байна, тоглодог шагай байна, дэвсгэр хучлага байна, хувцас байна, түлэх түлээ нь байна, одоо бүх юм нь тэндээсээ гардаг. Тэрийгээ даруй боловсруулаад хонио хяргаад л ноосоо саваад л эсгий хийгээд л нэхийгээ… хонио гаргаад л, нэхийгээ элдээд л, дээлээ хийгээд л, үнээгээ саагаад л, бяслагаа хийгаад л өрмөө сагсаалгаад л ингээд л ерөөсөө л тэр л хэрэглэх үйлдвэрлэх үйл явц нь давхар зэрэгцэж яваад л байдаг завсарт нь худалдаа ордоггүй. Солилцоо байдаггүй хэрэглэлээ үйлдвэр хоёр зэрэгцээд яваад байдаг дунд нь арилжааны үе шат нь бараг байдаггүй. Ийм аж ахуйтай юм байж. Аа тэр аа ноос хяргадаг, мах, малаа нядлаад мах гаргадаг, арьс шир гардаг тэр цаг үе нь бүх малчдад зэрэг зэрэг гарч ирээд зэрэг алга болоод байдаг учраас нэг нь нөгөөдөө арьс шир зарах юм уу, мах, ноос зарах, сүү зарах гэх юм ерөөсөө байдаггүй юм байна. Ингэхээр зарах бололцоо зарах хэрэгцээ хоёр нь хоёулаа алга болчихоод илүү гарсан юмыг нь зарах гэхлээр зэрэг тэрийг хэрэглэдэг хэрэглэгч нь дандаа монгол биш юм байгаад байдаг юм байна. Тэрнээс болоод монголчуудаас юм худалдаж авдаг хүн гадны хүн байхаас биш монгол хүн байдаггүй болж таардаг юм байна. Энэнээс болоод худалдаа хийж яваа хүн нь монгол биш хүн байдаг юм байна. Монголын нууц товчоо гэж хэлээд монголчуудын одоо аан 7,8-н зуун жил гол шүтээн болж ирсэн тэр төрийн нууцыг хадгалаж байсан тэр нууц товчоонд цорын ганц худалдаачин гардаг юм. Хасаан гэж. Мянган ирэг худалдаж аваад, булга, хэрэм худалдаж аваад Чингис хаантай уулзав гэж байгаа тэр Узбек сартуул худалдаачин байгаа юм. Өнгөрсөн зуны өмнөх үеийн 19-р зууны монголбн аж үйлдвэрийг үзүүлсэн монголын одоо шинэ үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Нацагдоржийн бичсэн “Учиртай гурван толгой” гэдэг дуурь дээр худалдаачин гардаг юм, Төвд худалдаачин гардаг юм. Монголчууд хятад хүн бүрийг наймаа гэж хэлдэг. Тэр наймаа худалдаа эрхэлдэг үү эрхэлдэггүй юу гэдгээс нь үл хамааран хоёр хятад явж байвал тэр хоёр наймаа явж байна гэж хэлнэ. Хоёр хятадын суудаг суурин байвал наймааны суурин гэж хэлнэ. Нийслэл хүрээний дэргэд байсан хятадуудын суурин элбэг Амгалан гацаа гэж байгаа одоогийн Амгаланбаатар хот гэдгийг хүрээний наймаачин гэж байсан Аан Хиагтад байсан хятадын сууринг Хиагтын наймаачин гэж байсан байна. Тэхлээр хятадуудын суудаг газрыг наймааны газар гэж хэлээд хятад хүнийг наймаа гэж хэлээд монголд дотоод худалдааны ер нь бараг л 70,80-н хувий нь хятад эрхэлж байсан юм байна.Тийм учраас монголчууд хятад хүнийг Хятад хүн гэдэггүй наймаа гэж хэлдэг. Наймаа гэж хэлдэг нь ерөөсөө л хятад хүн гэсэн үг байсан. Тэрийг одоо намайг хүүхэд байхад Өвөрхангайн төвд байсан нэг зургаа, долоон хятад байдаг газрыг наймааны байр гэж хэлдэг тэгээд цагаан наймаа, буянт наймаа, далай наймаа гээд ингээд хэлдэг тийм байлаа би Өвөрхангайн хүн л дээ. Тэгэхээр наймаа хийх гэдэг юмыг монголчууд тийм дорд ажил, муу үйл гэж үздэг гэсэн нөлөөлдөг байсан байна. Буддын сургаалын тэр шашны сургаал дотор байдаг зарим баримтлалаар арилжаа наймаа гэдэг бол сэтгэлийг бохирдуулдаг гэж үздэг. Ухаан нь мал гэдэг одоо тэр баялаг нь эдийн баялаг, монголчуудыг зөвхөн эдийн баялаг биш сэтгэлийн баялаг болсон байдаг монгол хүний хувьд. Монгол хүн сайхан морь , хурдан морь, сайхан хүлэг, сайн сүүтэй үнээ, маш сайхан ат тэмээгээр бахархана. Өөрийн биш байсан ч хараад баярлана. Бүүр манай тэднийд манай хошууны манай аймгийн тэр хүнд тийм сайхан морь бийгээд хүний юмаар гайхуулаад сэтгэлийн цэнгэл эдлэж чаддаг хэмжээнд хүртлээ мал нь сэтгэлийн баялаг болсон байдаг. Гэтэл арилжаа наймаа тэгэхгүй. Тийм сайхан юм худалдсан гэж юм уу тийм сайхан юм худалдаж авсан гэдэг юм нь ер нь л сэтгэлийн баялаг болдтоо хөгжөөгүй. Наймаа хийхэд монгол хүн одоо хэрнээ одоогийн энэ захын наймаачид ч гэсэн авсан өгсөндөө өлзийтэй болтугай гэж хэлдэг ерөөл хэлдэг юм. Яагаад тэгдэг вэ гэхлээр наймаа хийхэд авсан хүн нь ч сэтгэл дундуур, өгсөн хүн нь ч сэтгэл дундуур үлддэг гэж үздэг. Яагаад тэгж байгаа юм гэхээр наймаа хийх худалдахад юмны үнийг заавал өсгөж зарж байж ашиг гардаг юм байна. Энэнээс болоод аан өгсөн хүн арай л доогуур зарчихлаа гэж бодох, авсан хүн арай л дээгүүр авчихлаа гэж л бодох, тэгээд уул нь одоо тэнд очиж тэдийд тэрнэээээс авбал арай хямдхан авах байсан юм гэж сэтгэл дундуур үлдэх аан зарсан хүн уул нь одоо тийшээ очоод л тэрэнд тэдэд зарсан бол арай үнээр илүү зарах байсан гэж сэтгэл дундуур болох. Ийм одоо сэтгэлийг гундаадаг гэдэг ийм үзэлтэй. Энэнээс болоод арилжаа наймаанд одоо өөдрөг сэтгэл ер нь хомос. Хэрэв авсан хүн хямдхан үнээр авсан байгаад сайхан одоо би хямдхан авчихлаа гэж хөөрч баярлаж болох боловч нөгөө хүн хямд өгчихлөө гээд сэтгэлээр дундуур боддогоос болоод хойноос нь харуусал төрөөд сэтгэл гунддаг гэж ингэж үздэг юм байна. Дорно дахины философи дор дорны гүн ухааны баримтлал ёсоор сэтгэл бол биеэс эрхэм, сэтгэл бол эдээс эрхэм тийм учраас ссэтгэлийг гундаадаг юм бол одоо тун муу үйл гэж тооцогддог юм байна. Өөр нэг юм цаашаа яваад яаадаг юм бэ гэхээр нэгэнтэй эдлэн юмыг нэмэгдүүлэж худалддаг учраас худалдаа хийж байгаа хүн эдийнхээ үнийг хий хөөрөгдөж худал хэлж алтыг гууль гэдэг юм уу аан одоо арвайг буудай гэдэг юм уу одоо ингэж худал хэлээд чанары нь өсгөж юм уу, үнэнийг худал хэлж зараад эсвээс дэнс, жинлүүр мэтийг одоо буруу ашиглаж мэхлэж, хохьлиж зарах юм бол асар их нүгэл болдог гэж хэлдэг.Тэр биеээр үйлдэх нүгэл гэдэг тэр арван хар нүгэлийн дотор байгаа шүү дээ Хэлээр үйлдэх нүгэл, биеэр үйлдэх нүгэл, сэтгэлээр үйлдэх нүгэл гэдгийн дотор нэг дэнс жинлүүр мэтээр одоо мэхлэж хохьлож одоо ирсэн өгснийг авсан байвал нүгэл гэж байгаа юм. Ирсэн өгснийг авах гэдэг дотор бол одоо бол хүмүүсүүд хулгай хийхийг л бодоод байх шиг байна. Тэгтэл тэр хулгай хийхээс гадна ирсэн өгснийг авдаг тэр арга бол одоо зальлаж авах, луйвардаж авах, хулгай хийж авах, дээрэмдэж авах, аан мэхлэж авах гэж нэг аа заасан байдаг юм шүү дээ. Тэр эс өгсний дотор. Тэр дотроо бүүр одоо бүүр их нарийн байдаг. Авчихаад өгөхгүй байвал луйвар гэнэ. Харж байхад нь дээрэлхэж авах юм бол дээрэм гэнэ. Аан хараагүй эзгүйгээр нь авах юм бол хулгай гэнэ. Ангилаад энэ тэр нь тийм үү гэлтээ энэ нь ийм үү гэлтэй хулгай хийхдээ ухаан нь эгэл ардын юмыг хулгай хийсэн байвал гэн тийм нүгэлтэй, эцэг эхийнхээ юмыг хулгай хийсэн байвал ийм нүгэлтэй, эзэн дээдсийнхээ юмыг авсан байвал ийм нүгэлтэй, эцэг болсон багшийнхаа юмыг авсан бол ийм нүгэлтэй эд нар гээд ангилаад заасан тийм шашны сурталын ном байдаг юм шүү дээ. “Тонилхийн чимэг” гэдэг судрын тэр арван хар нүглийг тайлбарласан бүлэг дотор энэ байдаг юм. Тэгэхлээр энийг тэр худалдаа наймаан дээрээ очоод дэнс жинлүү мэтээр мэхлэж хохьлож авсан байвал нүгэлтэй гэж заасан байна. Тэгээд эдийнхээ үнийг одоо хий хөөрөгдөж гуулийг алт гэж зарсан юм уу одоо ийм байвал тийм нүгэлтэй гээд ингээд заасан учраас монголчууд тэр худалдаа наймааг үзэхгүй мууд тооцох бас нэг шалтгаан гарч ирнэ. Тэрээс цаашаа гарч ирээд одоогоор гүйцэд тайлбарлахад олон хүн ойлгохгүй байж болох өөр бас нэг шалтгаан бий. Аан хямд юмыг авахгүй үгүй одоо тэрний зарж байгаа хямд юмыг авснаас тэрний зарж байгаа үнэтэй юмыг авсан нь дээр гэдэг ийм юм монголчуудын дотор одоо хэрнээ байгаа Яагаад тэгдэг вэ гэхлээр хүйтэн гарын юмыг авахгүй, муу хүний зарж байгаа юмыг авахгүй, сайн хүнийн зарж байгаа юмыг авна, зарж байгаа нь эдэлж байсан учраас энэ хөөргийг илүү үнээр авна гэж хэлдэг. Нэг ийм юм байгаа юм Энэний цаад язгуур агуулга нь бүүр цаашаа явж байгаа тэр изотерхи ухаан юм уу нууц тарний ухаан гэдэг юм руу очих аливаа эдэд эзнийх нь энерги шингэдгийг тайлбарлагдах тийм нэг содон юм бий. Багшийн хэрэглэж байсан эдийг амсана, авна тэрнээс зах дээрээс авахгүй. Хоёр дахин үнээр авсан ч яадаг юм вэ. Гэдэг юм уу ийм сэтгэхүй монголчуудад байдаг. Энэ бол дорнын гүн ухааны тэр билэг бирамидын ёсонд очиж очиж нийлнэ. Сэмбэ замбын ёсонд бүүр түүр лав л лавдлахаар юм руу очдог юм. Тэгэхээр монголчууд худалдаа наймааг үзэхдээ үнийг нь биш, эдийг нь биш эзний нь эрхэмлэх нэг сэтгэлгээтэй. Ийм юм гарч ирдэг. Ийм ийм юмнууд явсаар байгаад монголын эдийн засгийн сэтгэлгээ гэдэг юм дотор худалдаа арилжааг үздэггүий и одоо малыг үздэг сэтгэлгээнээсээ дээгүүр байдаг биш доогуур байдаг. Худалдааг одоо хэрнээ одоо олиг муутай юманд тооцдог. Ийм юм улирч ирсэн байна. Ийм нэг онцлог байна. Тэрнээс цаашаа яриад байх лээр зэрэг олон олон онцлог бий. Тэгээд тэр бүгдийг үзэж байж байгаад монгол хүний эдийн засгийн сэтгэлгээний ерөнхий онцлог бол хэвшмэл нэг загвартай биш хөгжиж дээшилж ирсэн боловч хятадынхаас өөр. Монгол сэтгэлгээгээр ногоо тарина гэж л лав болохгүй, чадахгүй, туулай үржүүлнэ гэх юм уу, тахианы аж ахуйг монгол сэтгэлгээгээр эрхлэх аргагүй нүүдлийн мал аж ахуйдаа тохирсон өвөрмөц өөр ухаантай улсуудаа. Монголын хар модон тэрэг байна шүү дээ дөрвөн, бараг дөрвөлжин шахуу дугуйтай хар модон тэргийг харчихаад харийн хүн хөөрхий энэ монголчууд 20 дугаар зууны сүүл гэхэд л одоо дугуй юм хийж чаддаггүй, тэрэгнийхээ дугуйг дугуй хийж чадахгүй л байж байгаа улс байна гэж бодно биз. Аан гэтэл хар модон тэргийг дөрвөн мөөртэй бараг дөрвөлжин шахуу хийхдээ монголчууд үхрээ хөтөлж яваад үхрийнхээ дөрвөн хөлний зайг хэмжиж байж байгаад үхэр бүгдийн хасмаганд тааруулж хийдэг юм. Яагаад тэгдэг вэ гэхээр хар модон тэрэг хэрэглэдэг, үхэр тэрэг хэрэглэдэг хангай газар олон даваа гүвээтэй өгсүүр өөдөө хэвтчихмээр газар явдаг учраас яг жин дугуй, жинхэнэ дугуйтай одоо тэрэг хэрэглэж болдоггүй. Яадаг вэ гэхлээр нөгөөдөх нь уруу газар үхрийнхээ хойноос түлхдэг, өгсүүр газар үхрийнхээ хойноос чангаадаг ингээд малыг ачаанаас нь илүү зовоодог учраас үхрийг нэг алхахад нэг мөр өнхрөөд л тогтдог хойшоо ч чангаадаггүй урагшаа ч түлхэдэггүй ийм дугуй хийдэг ёстой байхгүй юу. Тэгээд тэрийгээ том биетэй том шаранд том дугуй , жижигхэн шаранд жижиг дугуй хийж үхэр үхэртээ тохирсон дугуй хийгээд нэг хоёр жил эдлээд биеий нь өөрчлөхлөөр, биеийг нь томрох лээр зэрэг өөр дугуй хийдэг. Энийг хотын сэхээтэн ч ойлгохгүй, харийн зочин ч ойлгохгүй, явуулын жуулчин ч ойлгохгүй. Хараад хөөрхий хүн төрөлхтөн монголд дугуй хийж эхэлсэн үеэс л энэ чигээрээ байгаа юм байна шүү дээ гэж бодно. Аан энэ жинхэнэ монгол сэтгэлгээ мал маллагааны ахуй нөхцлөөсөө үүсч гарсан онол номнол байгаа юм. Аан тал газар морь тэрэг хэрэглэдэг юм уу, говь газар тэмээн тэрэг хэрэглэдэг бол тийм дугуй хэрэглэхгүй шүү дээ. Тэмээн тэрэгний дугуй тэртээ тэргүй өндөр том юм байна. Морин тэрэгний дугуй хөнгөн н…н…н… жөвгөр байна. Цүүцэн тэрэг зөв энэ тэрэг нэртэй. Сүйх эд нэр бүр одоо чулуун уун зэвсгийн үед сүг зураган дээр байж байгаа сүйхний дугуй хүртэл жин дугаргуй байгаа юм шүү дээ.Тэрнийг чадаад л тэр манай тооллын өмнө, тэр хүрэл зэвсгийн өмнө хийсэн жин дугуй тэрэгтэй одоо морин тэрэг, сүйх тэрэг энэ Баянхонгорын урд тал руу бичигтийн хадан дээр зураатай л байж байна. Гэтэл одоо хэрнээ Архангайн үхэр тэрэгтэй монголчууд бараг дөрвөлжин шахуу тэрэг хэрэглээд л байгаа юм. Тэхлээр энэ бол жинхэнэ монголчуудын язгуур сэтгэлгээ юм байгаа юм. Энэ сэтгэлгээ нь хятадынхаас ч өөр, оросынхаас ч өөр, тэр англи, америкийнхантай бол ярих юм байхгүй Тэгэхлээр монгол хүн яг өөрийнхөө тэр нүүдлийн мал аж ахуйгаасаа үүссэн тэр сэтгэлгээгээрээ байх нөхцөл улам бүр хязгаарлагдаж, хумигдаж, өөрчлөгдөж байна. Одоо зах зээлийн энэ нийгэм гэдэг юм байгаа юмаа зарахгүй байх аргагүй болгодог юм байна. Энээс болоод монголчууд хуучин сүүлий нь өргөж байж хорголы нь унагаадаг ангил ирэгтэй, эвэр нь хувхайрсан амбан шартай босоо хүн шиг шахуу тийм том бөхтэй атан тэмээтэй байсан болбол одоо бараг төлөгөө худалдах, бяруугаа зарах ийм байдал руу орохгүй болбол болохгүй болсон ийм нийгэм ирж. Тийм учраас зах зээлийн сэтгэлгээ гэдэг бол монгол сэтгэлгээг хувиргаж байгаа өнөөгийн нөхцөл болсон байна. Өөр нэг содон юм юу вэ гэхлээр монголчуудын сэтгэлгээнд өрнөдийнхөнд байдаггүй нэг юм бий дээ. Эдийг эрхэмлэдэггүй, эрдмийг эрхэлдэг эдийн баян адаг, үрийн баян дунд эрдмийн баян дээд гэж хэлдэг. Тэрийгээ жигтжэйхэн амархан тайлбарлана. Одоо ухаан нь европод топ тэр сэтгүүл эднийгээ одоо хүнийг хөрөнгөөр нь одоо дэс суурь эзлүүлээд тэргүүн баян тэр гээд л одоо хамгийн дээд зэргийн баян хүнээ одоо урд талд нь бичээд л тэрнийг дуурайж аж төрөх гээд л тэрний өмнө бөхөлзөөд л уулзах гээд л чухам чихтэйхэн юм болоод л хүндлээд л хачин байна. Яг сайн нарийндаа бодоод үзэх юм болбол эдий нь хүндэлж байгаагаас биш эзнийг нь хүндэлж байгаа юм биш болж харагддаг. Аа гэтэл дорно дахинд тэр дотроо монгол за одоо баян хүн нэг шуурганд баатар хүн нэг суманд гэж хэлдэг. Нэг нь ч л баяжиж болох боловч нэг нь шуурганд хоосорч болдог болохоор тэрийг нэг их юманд тооцохгүй. Тэр яахав баян л юм байгаа биз. Гурван үеийн баян гэж байдаггүй юм. Хоосронодоо тэгээд гээд ингээд үл тоомсрох жишээний юм зөндөө. Энийг ингээд үзэхлээр монголчууд л ийм юм уу, энэ нь зөв юм уу, энэн дотор юу нь сайн , юу нь буруу юм гээд ингээд бодоод үзэхлээр зэрэг бас л авууштай ч юм бий, хаяууштй ч юм бий, сайн ч юм бий, муу ч юм бий. Хүний амьдралын юм болохлээр зэрэг дан сайн юм уу, дан муу энэ тэр гэж юм байхгүй шүү дээ. Хэтэрхий эдийг эрхэмлэхлээр зэрэг муу энийг дорно дахины ухаан хэлдэг. Хэнд эд буй бөгөөс түүнд харам буй гэж хэнд мэдэл буй бөгөөс түүнд нүгэл буй гэж хэлдэг. Тэгэхлээр эд нь сэтгэлийг бохирдуулдаг гэж хэлдэг нөгөөх л эрхэм юм нь л одоо сэтгэл гэж хэлээд байхад л тэрийг нь эд бохирдуулаад л байдаг Эд байхаар харам байдаг харам байхаар одоо сэтгэл нь бохирддог нүгэл хураадаг, хүнээс харамладаг ингээд ингээд л нохой шиг болдог гээд ингээд л хэлдэг цаашаа юм гардаг. Тэгээд хэрэглэхийн зохист мэргэш гэж тэр Аржаагийн хэлдгээр зохистой хэрэглэхээс тэр хураах хэрэггүй энэ ахуй байдал, энэ нөхцөлдөө тохирсоор яваад лдорнын хүн өөд болохоор зэрэг хуваах хөрөнгө барал л байхгүй хэдэн малтай л үлддэг ийм байдалтай байж байдаг Тэгээд хэдэн мал нь хэдэн хүүхдүүддээ очоод л ингээд л дуусдаг. Аа ер нь энэ монголчуудын юм уу хүн төрлөхтний нийтлэг жишиг юм уу гээд үзтэл ер нь үлдсэн хөрөнгө бол сайндаа л үр хүүхдийнх нь юм уу ах дүү нарынх нь хөрөнгө болдгоос биш нийт хүн төрлөхтний өв болж үлдсэн хөрөнгөтэй хүн гэж ерөөсөө байдаггүй юм байна. Шиксперийн хөрөнгө гэж юм алга. Шикшперийн оюуны бүтээл л хүн төрлөхтний өлөг өв байна. Пушгинийн хөрөнгө гэж юм алга. Пушгиний бүтээл л хүн төрлөхтний өв байна. Энэ дорнын их сэтгэгч гэж хэлээд л байдаг юм Махатма Ганди хэнээтний суманд өртөөд буудуулаад үхсэн чинь нүдний шил нэг муу орхимж нэг улавч нэг таяг нэг эрх тийм юм үлдсэн юм гэнэлээ. Тэрнээс ерөөсөө өмч үлдсэнгүй. Гэтэл тэр их суутны оюуны бүтээл нийт хүн төрлөхтний бүтээл болсоэ байна. Тэгэхлээр монголчуудын хэлдэг тэр эдийн баян дээд гэдэг энэ талаасаа үзэхэд ер нь ч тийм юм уу гэмээр байгаа биз дээ. Мял Богд гэж хэлдэг Мялраав гэж хэлдэг төвдийн их суут номч үхсэн чинь мөн энэ аа махатма Ганди шиг улавч, эрх, таяг гэхчлэнгийн юм үлдсэн гэлээ, нүдний шил гэж юм байсангүй юм байна тэр. Тэгтэл тэрний “Мялын намтар” гэдэг юм одоо дэлхий даяар тарсан байна. Би бол Англи, Герман , Орос, Монгол “Мялын намтар” үзсэн. “Мялын намтрыг” 1630-н хэдэн онд онд байна даа Цогт тайж монголд орчуулуулсан байдаг юм. Бүр Хөх хотын гүүш Цоржид захиалга өгөөд орчуулуулаад дууслаа гэж хэл ирэхлээр нь өвлийн дүн хүйтнээр цагаан сарын 15-наас юу одоогийн Дашинчилэнгийн нутгаас гурван морьтой хүмүүс явуулаад авуулсан байгаа юм. Тэгэхлээр Булганы нутгаас Хөх хот ортол нь мориор яваад тэр номыг авчирч байсан байгаа юм. Тэгэхлээр номыг юу гэж үздэг байсан гэдэг нь мэдэгдэж байгаа хэрэг л дээ тэр ч одоо. Одоо онгоцоор нэг Хөх хот яв гэхэд аягүй бол яваад ном аваад ир гэхэд дургүйцэх байлгүй. Шуудангаар явуулчих гэж хэлэх байлгүй. Тэгэхлээр монголчуудын тэр оюуны сэтгэлгээ эрхэмлэдэг юм нь нэг талаасаа ийм нөгөө талаас тайлбарлахад эдийг бол бусдад өгөхөөр эзэн нь хоосон болчихдог гэж байгаа юм. Байгаа юм аа 1000 доллартай хүн байвал аа 1000 доллараа хүнд өгчихлөөр өөрөө хоосон болчих нь гэнэ. Хоёр хүнд хуваагаад өгөхлээр хоёулаа 500, 500 доллартай болохоос биш хоёулаа 1000-н доллартай болохгүй гэж байгаа юм. Аа эрдэм мэдлэг юмаа нөгөө хүнд заагаад өгөхлээр зэрэг хоёулаа мэддэг болно. 20 хүнд зааж өгөхөд 20-уулаа мэдлэгтэй болоод бүүр дээр нь нэмээд 21 хүн мэдлэгтэй болно биз. Тэрээс биш эдийн бэлэгийг 20 хүнд хувааж өгвөл тэгэхгүй гэж хэлж байгаа юм. Ийм учраас өгөх тусам үрждэг гэдэг юм. Эд, оюуны баялгийг тэгэхлээр эдийн баялагтай зүйрлэшгүй баялаг. Бас өөр тайлбарладаг нэг содон юм бий.Тэр өөрийнх нь мэдлэг чадвар, оюуны нь чадварыг худгайд алдана гэж байхгүй гэнэ, худалдана гэж байхгүй гэнэ, өөрөө хоосон болчих нь гэж байхгүй гэнэ тийм учраас энэ бол дээд зэргийн баялаг гэнэ юм. Тэгээд эрдэмт хүнд эрэлгүй хамаг хөрөнгө нь аяндаа өөрөө эрэлгүй байхад бий болдог гэж хэлдэг юм. Тийм учраас монголчууд тэр эдийн баяныг эрдэм баянаас доорд үздэг ийм үзэлтэй юм байна. Энэнээс болоод өөрсдөө хөдсөн дээл өмсчихөөд л хоргой торгонд судар номоо боогоод ирсэн улсууд юм байна. Би ийм ийм онцлог байна гэж хэлсэн. Тэгээд энэ юм нэг хэсэгтээ арилахгүй биз өрнөдийнх шиг болтлоо удах биз гэхдээ л эвдэрч өөрчлөгдөж байна. Ишдорж Та одоогийн яг юун дээр одоо энэ ардчилал дээр энэ шинэ зүйл эрс өөр болчихож байгаа юм биш үү. Та юу гэж бодож байна. Төмөртогоо Харин тийм тэгэхлээр одоо бол номтой хүний нь биш эдтэй хүний нь, ухаантай хүний нь биш мөнгөтэй хүний нь дээдлэдэг ийм болсон цаг болчихоод байна. Тэр байтугай монголчуудын олон олон баримтлалыг би гажууд болсон гэж шоолж хэлдэг юм. Ухаан нь хуучин бол монголчууд өргүй бол баян гэдэг байсан юм. Одоо бол өртэй бол баян гэдэг хэл. Одоогийн энэ монголын тэргүүн баячууд гэж хэлээд байгаа юмнууд зөндөө өртэй, одоо Жаргалсайхан маруубэнийд (1:15:23) тэр Мянганбаяр нь Иточид өртэй гээд ингээд л тоолбол зөндөө өртэй. Тэр байтугай өртэй байтугай одоо баян гэж хэлж байгаа улс бол одоо Марксын номонд байдаг шүү дээ. Капиталийн эхний баримтлалын цаасан дээгүүр цус байгаа цусны мөр бий гэж толбо бий гэдэг шиг эдний дотор луйварчин зөндөө. Ардын банк гэдэг юмыг дампууруулсан, сэргээн босголтын банкыг идсэн тэр банкыг идэхдээ дансанд нь байгаа мөнгний тодорхой хувийг авсан нийгмийн даатгалын одоо хөрөнгийг төрийн дансанд төсөв рүү татсан одоо ингээд л эдийн засагч хүний ингээд л нүдээр халаад хараад л хэлэх юм болвол эд нар дотор ерөөсөө зөв шудрага бөгөөд цэвэр ариунаар одоо монголчуудын бурханы шашны үүднээс диваажинд очих хүн нэгээхэн ч байхгүй. Тамд унацгаана. Ишдорж За энэ газар их зарж байна гэж байх юм энэ одоо яадаг ухаантай байна. Эдийн засгийн үүднээс үзвэл одоо ямар байна. Төмөртогоо Монголын түүхийн туршид газрыг хувьдаа өмчилж байгаагүй. Монголчуудын газрын харилцааны түүх гэдэг бол судлагдахууны хувьд маш өргөн судлагдахуун. Энэ аан манай академич Жагварал гуайн монголын газрын харилцааны асуудал гэсэн ном түүхийн хүрээлэнд гар бичмэлээрээ хадгалагдаж байдаг юм. Тэрийг нийтлэх цаг ер нь л одоо болсон болов уу. Би энэ монголчуудын газрын харилцааны асуудлыг нилээн их олон талаас нь үзээд энэ бол маш эгзэгтэй асуудал түүхийн туршид монголын и газар бол төрийн мэдэлд байсан юм шиг байна гэж хэлэхээс өөр аргагүй болдог. Газрыг эзэмшиж байсан боловч, ашиглаж байсан боловч, өмчлөж байгаагүй. Тийм харагдаад л байдаг. Нууц товчоонд аан тэр Сэлэнгэд Сорхон шард газар нутаг олгов. Хорчид газар олгов. Баргажин дөхөмд, Хорчид газар олгов, тэр Хоргочин тушаал зааваргүйгээр битгий нүү гээд л гурван мөрний адагт хэнийг ч бүү нутаглуул гээд л эцэг, эх, эцэг дүү нартаа нутаг олгоод ингээд л явсан байдаг юм. Гэхдээ л өмчлүүлээгүй эзэмшүүлээд л байсан юм шиг байдаг юм. Сүүлд манжийн үед хошууны нутаг хошуу ноёны мэдэлд байсан юм шиг боловч хошууны ноён газраа мэдээд хятаддад зарчихаар Богд хаан дуудаж ирээд л арга хэмжээ авах гээд л нөгөөдөх нь зугтаагаад л байсан юм байдаг юм. Одоо Тоо вангийн ач хүү Доржпалам нутгаасаа тасдаж хятадад газар худалдсан түүх Богд хааны үед гарсан юм. Тэгээд Богд хаан Доржпалам ванг дуудаад байхад зугтаагаад ирэхгүй байж байгаад цаашаа зугтаагаад Бээжинд оччихоод ирэхгүй байж байгаад тэндээ үхсэн юм шүү дээ. Тэгэхээр монголын бүх түүхэнд дурсагдах газрыг худалдаж байгаагүй, өмчилж байгаагүй, эзэмшиж ашиглаж байсан бөгөөд монголын төр монгол нутгийг эзэмшиж байсан. Энэ юм цаашаа явахаараа бүр их хачин юманд хүрдэг юм даа. Чингис хаан..ны үеийн одоо их монголын импэрийн газар урагшаа Яавсуматын арал хүртэл одоо Хаянаан, (1:18:43) Ветънам эд нар чинь одоо Хубилай хааны үед монголын газар нутаг болж байсан байдаг юм шүү дээ. Зүүн тийшээ одоо Японы нэг арал гээд л Солонго энэ тэр чинь. Тэгсэн хирнээ ерөөсөө хаана ч газар өмчлөөгүй. Тэгээд тэр их газрыг байтугай өөрийнхөө газрыг алдсан. Монголын нутгийг өмнө талаас нь 4 мянган жил, умай талаас нь 4 зуун жил идсээр байгаад одоогийн энэ нутаг үлдсэн юм шүү дээ. Одоо Оросын нутаг дээр за Буриадын нутаг гэж хэлхээ байя энэ бол тэртээ тэргүй маргаангүй монгол Буриад монгол улс гэж одоо байж байгаад хорошо монгол гэдэг үгий нь авч хаясан. Ухаа нь Абаканы нутаг дээр одоогийн энэ аан юуны горно (1:19:38) Алтайгийн зүүн талд Туваагийн цаад тал дээр байж байгаа нутаг дээр Владимир Ильчийг цөлж байсан. Минусенскийн хязгаар байна шүү дээ. Тэний Минусенск гэдэг үг байна шүү дээ Мину Усов гэдэг үг байдаг юм шүү дээ. Миний ус гэсэн үг юм. Тэнд миний ус гэдэг хуучин монголоор Мину усу гэж бичнэ, Мину Усовск байгаа юм тэр нь тэгээд тэнд нэг жаахан горхи бий Миний ус нэртэй Тэр монгол үг биш гэж хэлж зүрхлэх хүн олдохгүй л байх. Одоогийн Братскийн усан цахилгаан станц байгаа газар гээд л байгаа юм Братск гээд тэр бол одоогийн хүмүүсүүд бол орос хэлний брат ах, ах дүү гэсэн үг гэж бодох байх үгүй тэр бол буриад гэсэн үг байгаа юм. Ээвэхийн нутаг гэж дуусаад аан Буриадын нутаг эхлэхдээр зэрэг урдаас нь оросын нөгөө Казак цэргүүдийг Оросын хасагуудын явуулахгүй урдаас нь морьтой цэрэг тулаад л болдоггүй тэгээд энэ ямар юмны нутаг вэ гэхлээр Ээвэхүүд бороотой нутаг гэж хэлсэн тэгээд тэнд братын шивэ гэдэг юм братский Острог гэдэг юм байгуулаад Братын шивэ гэдэг юм тэгээд оросууд шивэлээд тэр шивэгээн сүүлд суурин болдгоод Братск суурин болсон. Буриад гэсэн үг байгаа юм. Тэнд 1603 оноос Уралын нурууг давж орж ирсэн юм шүү дээ оросууд. Тэр монголын нутаг л байсан Якут байна. Энэнийг та нар одоо Якут гэдэг үгийг Оросууд хэлсэн үг. Энэ Монгол, Буриадууд Яхад гэдэг. Яхад гэдэг нь ноход гэдэг шиг олон тоон дээр байгаа ях гэсэн үг. Ях гэдэг нь одоогийн монгол хэлний тэр жирх гэсэн үг шүү дээ. Зах гэсэн үг. Монгол нутгийн зах юм байгаа юм энэ. Тэгээд Ях гэдэг нь Жах гэсэн үг одоо хирнээ хуучин монгол үсгээр Зах гэхийг Ях гэж бичнэ шүү дээ. Захчин Яхчин, З